Phải chăng hiện nay Trung Quốc có "giai cấp tư sản mới"?

   Từ sau khi hoàn thành "ba cải tạo lớn" năm 1956, giai cấp công nhân và giai cấp nông dân luôn luôn là hai giai cấp cơ bản lớn của xã hội Trung Quốc. Từ sau cải cách mở cửa, cùng với sự phát triển không ngừng của tiến trình công nghiệp hóa, số lượng giai cấp nông dân Trung Quốc giảm đi nhanh chóng, nhưng tố chất chung lại không ngừng nâng cao. Hơn 20 năm nay, gần 150 triệu nông dân đã "thoát ly" đồng ruộng, tham gia ngành sản xuất công nghiệp, dịch vụ. Giai cấp công nhân không những có số lượng người tăng lên nhanh chóng, mà hơn thế, trình độ trí thức không ngừng nâng cao, số người làm kỹ thuật và quản lý tăng nhanh. Ngoài ra còn xuất hiện một số giai tầng xã hội mới, như những người sáng nghiệp, người quản lý và nhân viên kỹ thuật của các xí nghiệp khoa học kỹ thuật dân doanh, nhân viên quản lý và nhân viên kỹ thuật được các xí nghiệp "ba loại vốn" tuyển dụng, những nhà doanh nghiệp kinh tế phi công hữu, nhân viên công thương cá thể, những người làm nghề tổ chức, môi giới trung gian, v.v... 1. Đồng chí Giang Trạch Dân, trong bài phát biểu tại Lễ kỷ niệm ngày 01-7-2001, đã nêu rõ, đông đảo những người trong các giai tầng xã hội mới nói trên cũng là những người xây dựng chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc. Về điểm này, mọi người đã nhất trí với nhau. Nhưng phải nhìn nhận thế nào về giai tầng những nhà doanh nghiệp kinh tế phi công hữu hoặc nhà doanh nghiệp dân doanh, kể cả những nhà doanh nghiệp khoa học kỹ thuật dân doanh? Họ phải chăng đã trở thành một giai cấp mới trong xã hội Trung Quốc - những "nhà tư bản mới" hoặc "giai cấp tư sản mới"? Về điểm này, trong giới khoa học có nhiều ý kiến khác nhau.

   Theo tiêu chuẩn phân chia giai cấp của các tác giả kinh điển chủ nghĩa Mác và trong lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc, phàm những ai chiếm hữu tư liệu sản xuất, bản thân không tham gia lao động, chỉ dựa vào việc chiếm hữu tư liệu sản xuất mà chiếm giữ không bồi thường giá trị thặng dư do công nhân sáng tạo ra để giải quyết những chi phí sinh hoạt của mình và của gia đình, đều là những "nhà tư bản" hoặc phần tử giai cấp tư sản sống bằng bóc lột. Có người đã căn cứ vào đó, dùng tiêu chuẩn đó để quan sát những nhà doanh nghiệp kinh tế phi công hữu hoặc những nhà doanh nghiệp dân doanh ngày nay của Trung Quốc, họ rõ ràng chiếm hữu tư liệu sản xuất, cũng không tham gia lao động trực tiếp, còn chi phối một phần giá trị thặng dư do giai cấp công nhân sáng tạo ra, họ rõ ràng không khác những nhà tư bản trong lịch sử Trung Quốc hoặc trong các nước tư bản chủ nghĩa hiện nay, họ là những "nhà tư bản" hoặc "giai cấp tư sản mới" của xã hội Trung Quốc ngày nay. 

   Nhóm tác giả đề tài "Nghiên cứu cơ cấu giai cấp, giai tầng xã hội Trung Quốc hiện nay" thuộc Viện Khoa học xã hội Trung Quốc đề xuất: Kinh tế tư doanh và xí nghiệp tư doanh trong giai đoạn hiện nay của Trung Quốc đã ra đời trong điều kiện lịch sử giai đoạn đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội, là sản phẩm của chính sách của Đảng và Nhà nước Trung Quốc để có lợi cho sự phát triển của lực lượng sản xuất, tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia, nâng cao mức sống của nhân dân, thực hiện cho phép và khuyến khích kinh tế phi công hữu phát triển. Trong điều kiện lịch sử giai đoạn đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội, kiên trì sự lãnh đạo của giai cấp công nhân và lấy chế độ công hữu làm chủ thể, sự tồn tại và phát triển của kinh tế tư doanh và chủ xí nghiệp tư doanh là phù hợp với "ba có lợi", quan hệ bổ sung cho nhau của kinh tế tư doanh và kinh tế công hữu, quan hệ hợp tác đoàn kết giữa chủ xí nghiệp tư doanh với các giai cấp, giai tầng xã hội khác là lớn hơn quan hệ mâu thuẫn và cạnh tranh giữa kinh tế tư doanh và chủ xí nghiệp tư doanh với kinh tế công hữu và các giai cấp, giai tầng xã hội khác. Về thái độ chính trị, tuyệt đại đa số họ đều ủng hộ chế độ xã hội chủ nghĩa, ủng hộ sự lãnh đạo của Đảng, ủng hộ phương châm, chính sách và đường lối của Đảng. Vì thế, tuy rằng giai tầng chủ xí nghiệp tư doanh với tư cách là người sở hữu vốn và người sử dụng lao động làm thuê, về các mặt quan hệ chiếm hữu tư liệu sản xuất và nguồn thu nhập, họ có sự khác nhau rõ rệt với các giai cấp và tầng xã hội khác, nhưng quyết không thể vì thế mà kết luận một cách giản đơn họ là một "giai cấp tư sản mới" của xã hội Trung Quốc. 2

   Nghiên cứu viên Hà Bỉnh Mạnh của Viện Khoa học xã hội Trung Quốc trong bài viết của mình đã gọi chung các nhà doanh nghiệp xí nghiệp dân doanh là "nhà tư bản mới" hoặc "giai cấp tư sản mới". Đó là giản đơn hóa, rất phiến diện, là bất công đối với kinh tế phi công hữu (không kể xí nghiệp vốn nước ngoài), với các nhà doanh nghiệp kinh tế phi công hữu, các doanh nhân xí nghiệp dân doanh. Ít nhất có 5 lý do để nói như vậy: (1) Hiến pháp Trung Quốc chỉ rõ, kinh tế phi công hữu Trung Quốc trong giai đoạn hiện nay là một bộ phận cấu thành quan trọng của kinh tế xã hội chủ nghĩa, mà không phải là kinh tế tư bản chủ nghĩa. Chúng ta đương nhiên không thể coi đại biểu pháp nhân của một bộ phận cấu thành quan trọng của kinh tế xã hội chủ nghĩa, những nhà doanh nghiệp xí nghiệp dân doanh là "nhà tư bản mới" hoặc "giai cấp tư sản mới"; (2) Trong tầng lớp doanh nhân dân doanh, có rất nhiều người là cán bộ khoa học kỹ thuật, có người trước khi trở thành doanh nhân đã từng là đảng viên cộng sản, thậm chí là cán bộ quản lý cấp cơ sở của Đảng và Chính phủ do Đảng đào tạo lâu dài. Theo yêu cầu của đường lối cơ bản của Đảng, hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, có người do Đảng và Chính phủ động viên, họ đặt cái "bát sắt" (lương theo ngân sách nhà nước - ND.) xuống, tham gia kinh doanh, gian khổ lập nghiệp. Nếu chúng ta, bất kể trắng đen thực giả gì, cứ gọi họ là "nhà tư bản mới", là "giai cấp tư sản mới", đưa vào "danh sách riêng";thì về tình cũng như về lý đều không ổn; (3) Doanh nhân dân doanh trước hết là người lao động xã hội chủ nghĩa, hơn nữa lại là người lao động chất lượng cao. Gọi những người lao động xã hội chủ nghĩa chất lượng cao ấy là "nhà tư bản", thì dù quan sát dưới góc độ giá trị lao động của Mác, hình như cũng không xuôi; (4) Thực tiễn chứng minh rằng, kinh tế dân doanh, doanh nhân dân doanh đã có tác động duy trì sự ổn định của xã hội Trung Quốc, có thể nói là có tính lịch sử, hơn nữa tác dụng đó sẽ còn tiếp tục được phát huy. Chúng ta làm sao có thể gọi những doanh nhân dân doanh đã có đóng góp to lớn cho sự nghiệp cải cách, phát triển và ổn định của Trung Quốc là "nhà tư bản mới" hoặc "giai cấp tư sản mới"?; (5) Tầng lớp doanh nhân xí nghiệp dân doanh hoặc tầng lớp doanh nhân của kinh tế phi công hữu xuất hiện hàng loạt trong hơn 20 năm cải cách mở cửa mà "đa số sinh ra dưới cờ đỏ, lớn lên dưới cờ đỏ", nhiều người trong số họ, trước khi trở thành doanh nhân từng là đảng viên cộng sản, là cán bộ cơ sở của Đảng, có người tuy không phải là đảng viên cộng sản, nhưng cũng đã được Đảng giáo dục, bồi dưỡng lâu ngày, được hun đúc trong tư tưởng xã hội chủ nghĩa, trong chủ nghĩa Mác. Đa số họ đều ủng hộ sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, đều ủng hộ chủ nghĩa xã hội, một bộ phận trong đó còn kiên định ủng hộ cương lĩnh tối cao của Đảng, tha thiết xin vào Đảng. Nếu chúng ta bất chấp thực tế đó mà đẩy họ vào trận địa của các "nhà tư bản mới", của "giai cấp tư sản mới" thì càng không thỏa đáng. Nhóm đề tài "Nghiên cứu cơ cấu giai cấp, giai tầng xã hội Trung Quốc hiện nay" của Viện Khoa học xã hội Trung Quốc còn chỉ rõ: "Trong cơ cấu giai cấp, giai tầng xã hội Trung Quốc hiện nay, giai cấp công nhân và giai cấp nông dân vẫn là hai giai cấp cơ bản lớn. Trong hai giai cấp cơ bản lớn đó lại có thể chia ra những "giai tầng". Nhóm đề tài này cho rằng, bộ phận chủ thể của giai cấp công nhân Trung Quốc trong giai đoạn hiện nay chủ yếu là đông đảo quần chúng, viên chức, công nhân trực tiếp hoặc không trực tiếp lao động sản xuất trong ngành công nghiệp và ngành dịch vụ, có thể gọi là tầng lớp công nhân viên chức. Tầng lớp này bao gồm công nhân trong các ngành sản xuất truyền thống, công nhân kỹ thuật cao mới, công nhân dịch vụ, công nhân nông nghiệp và công nhân mất việc làm, cũng là năm nhóm. Giai cấp công nhân Trung Quốc với địa vị chính trị là giai cấp lãnh đạo, có liên hệ tới trách nhiệm xã hội, còn bao gồm giai tầng cán bộ, giai tầng nhân viên kỹ thuật chuyên nghiệp, giai tầng cán bộ quản lý xí nghiệp công hữu và giai tầng binh sĩ. Giai cấp nông dân Trung Quốc luôn luôn là đồng minh chủ yếu nhất, đáng tin cậy nhất của giai cấp công nhân về mặt chính trị, cũng là nguồn bổ sung chủ yếu nhất để giai cấp công nhân phát triển lớn mạnh. Hiện nay, giai cấp nông dân Trung Quốc có thể phân ra mấy tầng lớp hoặc nhóm dưới đây: (1) Những hộ nông nghiệp chuyên nghiệp lớn. Hiện nay cả nước có khoảng 4,76 triệu hộ, chiếm khoảng 2% tổng số hộ nông dân; (2) Nông hộ kiêm nhiệm, có khoảng 84,77 triệu hộ, chiếm khoảng 36% tổng số hộ nông thôn, thu nhập phi nông nghiệp chiếm trên 25% tổng thu nhập gia đình; (3) Hộ tiểu nông, có khoảng 148,58 triệu hộ, chiếm khoảng 62% tổng số hộ nông thôn, là tầng lớp đông người nhất trong giai cấp nông dân Trung Quốc hiện nay; (4) Nông dân tập thể. Trong giai cấp nông dân hiện nay vẫn còn một số ít nông dân tập thể, kiên trì kinh doanh tập thể, phân công hợp tác, lao động tập thể, dựa vào phát triển kinh tế tập thể để cùng giàu có; (5) Cán bộ nông thôn. Chủ yếu gồm những cán bộ vẫn giữ hộ khẩu nông nghiệp trong các cơ quan Đảng, chính quyền, kinh tế, những cán bộ hưởng trợ cấp cố định hằng năm và những cán bộ thôn xóm hưởng trợ cấp mất công lao động.

__________

Chú thích:

1. Hà Bỉnh Mạnh: "Phải dùng tầm mắt mới để xem xét giai tầng xã hội mới", Tạp chí Học tập và thực tiễn, số 4, 2022.

2. Tổ đề tài "Nghiên cứu cơ cấu giai cấp, giai tầng xã hội Trung Quốc hiện nay", Viện Khoa học xã hội Trung Quốc: "Báo cáo điều tra nghiên cứu cơ cấu giai cấp, giai tầng xã hội Trung Quốc hiện nay", tháng 10-2022.

__________

Trích từ sách "Những điểm nóng lý luận tại Trung Quốc", Hà Bỉnh Mạnh (chủ biên), người dịch: PGS.TS. Lê Văn Toan, trang 199-206, NXB Sự Thật, 2017